{"id":290853,"date":"2025-11-19T20:01:01","date_gmt":"2025-11-19T18:01:01","guid":{"rendered":"https:\/\/upmp.news\/?p=290853"},"modified":"2025-11-19T20:01:04","modified_gmt":"2025-11-19T18:01:04","slug":"profesor-szlacheckiego-pochodzenia-i-o-miedzynarodowym-uznaniu-jak-nikanor-chrzonszczewski-stworzyl-pierwsza-poliklinike-w-kijowie-nauczyl-kijowian-dbac-o-zdrowie-i-nie-milczec","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/upmp.news\/pl\/pl-in-ukraine\/profesor-szlacheckiego-pochodzenia-i-o-miedzynarodowym-uznaniu-jak-nikanor-chrzonszczewski-stworzyl-pierwsza-poliklinike-w-kijowie-nauczyl-kijowian-dbac-o-zdrowie-i-nie-milczec\/","title":{"rendered":"Profesor szlacheckiego pochodzenia i o mi\u0119dzynarodowym uznaniu: jak Nikanor Chrzonszczewski stworzy\u0142 pierwsz\u0105 poliklinik\u0119 w Kijowie, nauczy\u0142 kijowian dba\u0107 o zdrowie i nie milcze\u0107"},"content":{"rendered":"\n

Nikanor Chrzonszczewski <\/strong>(1836\u20131906) \u2014 profesor Uniwersytetu Kijowskiego, lekarz i o\u015bwieceniowiec polskiego szlacheckiego pochodzenia, kt\u00f3ry zdoby\u0142 mi\u0119dzynarodowe uznanie w dziedzinie patologii i histologii. Za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 poliklinik\u0119 w Kijowie, zapocz\u0105tkowa\u0142 masowe publiczne \u201eludowe odczyty medyczne\u201d oraz wydawa\u0142 broszury popularyzuj\u0105ce wiedz\u0119 o zdrowiu w\u015br\u00f3d kijowian. Niez\u0142omny w swojej obywatelskiej postawie, wspiera\u0142 student\u00f3w i wyst\u0119powa\u0142 przeciwko niesprawiedliwo\u015bci. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 symbolem po\u0142\u0105czenia nauki, humanizmu i s\u0142u\u017cby ludziom.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Profesor Wydzia\u0142u Medycznego Uniwersytetu Kijowskiego Nikanor Chrzonszczewski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Kij\u00f3w, rok 1840. W\u0142a\u015bnie w tym czasie, gdy kasztany zakwit\u0142y lub mia\u0142y wkr\u00f3tce zakwitn\u0105\u0107, zaczyna swoj\u0105 histori\u0119 wydzia\u0142 lekarski Uniwersytetu Kijowskiego. A ju\u017c po p\u00f3\u0142tora roku, w\u0142a\u015bnie tam, pierwsi 22 studenci medycyny wys\u0142uchaj\u0105 pierwszego wyk\u0142adu z anatomii. W tym samym roku kijowscy lekarze po\u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w Kijowskie Towarzystwo Lekarskie, zwane r\u00f3wnie\u017c Towarzystwem Lekarzy Kijowskich.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Profesor Wydzia\u0142u Medycznego Uniwersytetu Kijowskiego Nikanor Chrzonszczewski i jego studenci<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

A w tym samym czasie, 2500 kilometr\u00f3w \u2013 a w\u0142a\u015bciwie 2345 wiorst \u2013 na wsch\u00f3d, w rodzinie polskiego szlachcica Adama Chrzonszczewskiego, czteroletni syn Nikanor dopiero uczy\u0142 si\u0119 pierwszych liter i nawet nie przeczuwa\u0142, \u017ce kiedy\u015b stanie si\u0119 legend\u0105 zar\u00f3wno dla wydzia\u0142u lekarskiego Uniwersytetu Kijowskiego, jak i dla Kijowskiego Towarzystwa Lekarzy. Nie by\u0142 wyj\u0105tkowym dzieckiem w rodzinie, bo by\u0142 osiemnastym z kolei \u2014 urodzonym 26 lipca 1836 roku. Po nim przysz\u0142o na \u015bwiat jeszcze pi\u0119cioro dzieci, cho\u0107 niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce sze\u015bcioro.<\/p>\n\n\n\n

Nie wiadomo, co sk\u0142oni\u0142o ojca Nikanora, Adama Chrzonszczewskiego, do osiedlenia si\u0119 w Permie na Uralu \u2014 mie\u015bcie, kt\u00f3re oficjalnie otrzyma\u0142o prawa miejskie mniej ni\u017c 50 lat przed narodzinami osiemnastego z kolei, w\u0142a\u015bnie Nikanora. Ale fakty s\u0105 uparte i m\u00f3wi\u0105 same za siebie.<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejsze jest pochodzenie. Sam Nikanor Chrzonszczewski p\u00f3\u017aniej w swojej biografii opisa\u0142 swoje pochodzenie, zaczynaj\u0105c od czas\u00f3w kr\u00f3la Boles\u0142awa Chrobrego, kt\u00f3ry nada\u0142 rodzinie tytu\u0142 szlachecki i herb Trzaska. Dziadek Jana, Jan Trzaska-Chrzonszczewski, po\u015blubi\u0142 c\u00f3rk\u0119 wojewody sandomierskiego, kt\u00f3ry z kolei by\u0142 spokrewniony z ostatnim kr\u00f3lem Rzeczypospolitej \u2014 Stanis\u0142awem Augustem Poniatowskim. Matka Nikanora, Anastazja Karatajewa, r\u00f3wnie\u017c, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, mia\u0142a szlachetne pochodzenie. Drugim wa\u017cnym faktem by\u0142o listopadowe powstanie szlacheckie lat 1830\u20131831 przeciwko Imperium Rosyjskiemu, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 w Warszawie, obj\u0119\u0142o Kr\u00f3lestwo Polskie, Litw\u0119, a tak\u017ce rozprzestrzeni\u0142o si\u0119 na ziemie prawobrze\u017cnej Ukrainy i Bia\u0142orusi.<\/p>\n\n\n\n

I wreszcie \u2014 jego ojciec by\u0142 wojskowym. Do armii trafi\u0142 w wieku 12 lat, odby\u0142 36 lat s\u0142u\u017cby i doszed\u0142 do stopnia m\u0142odszego oficera. Wszystko to razem prawdopodobnie sta\u0142o si\u0119 powodem osiedlenia rodziny w rosyjskiej prowincji \u2014 z dala od miejsc, gdzie mog\u0142aby powsta\u0107 koordynacja przysz\u0142ego oporu. Oczywi\u015bcie nie pomog\u0142o to Imperium Rosyjskiemu zapobiec kolejnemu powstaniu w latach 1863\u20131864 ani wykorzeni\u0107 buntowniczych nastroj\u00f3w w rodzinie, poniewa\u017c nawet urodzony w Permie Nikanor p\u00f3\u017aniej przeni\u00f3s\u0142 je do Kijowa.<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c do osiemnastego dziecka \u2014 do Nikanora. Los go nie rozpieszcza\u0142. Jego pierwszym osobistym wyzwaniem by\u0142o po prostu przetrwa\u0107. C\u00f3\u017c mog\u0142o zagra\u017ca\u0107 dziecku urodzonemu w zamo\u017cnej rodzinie? A jednak z 23 lub 24 dzieci Chrzonszczewskich do doros\u0142o\u015bci do\u017cyli tylko Nikanor, jeden brat i dwie siostry. Reszta zmar\u0142a na suchoty. To w\u0142a\u015bnie zdeterminowa\u0142o jego dalszy los i wyb\u00f3r zawodu.<\/p>\n\n\n\n

W 1854 roku uko\u0144czy\u0142 Drugie Gimnazjum Kaza\u0144skie ze z\u0142otym medalem i wst\u0105pi\u0142 na Wydzia\u0142 Lekarski Uniwersytetu Kaza\u0144skiego. W czasie studi\u00f3w napisa\u0142 dwie prace naukowe: \u00ab<\/em>O kostnieniu<\/em>\u00bb<\/em> (1856) oraz \u00ab<\/em>O oddychaniu<\/em>\u00bb<\/em> (1858), za kt\u00f3re zosta\u0142 nagrodzony z\u0142otymi medalami. Po uko\u0144czeniu uniwersytetu w 1859 roku obroni\u0142 doktorat na temat budowy nadnerczy \u2014 badanie to sta\u0142o si\u0119 pierwszym w historii Imperium Rosyjskiego opracowaniem dotycz\u0105cym uk\u0142adu dokrewnego. Jednak dalsze badania musia\u0142 przerwa\u0107, poniewa\u017c rodzinne mo\u017cliwo\u015bci finansowe si\u0119 wyczerpa\u0142y. W zwi\u0105zku z tym podj\u0105\u0142 prac\u0119 jako lekarz rodzinny u wdowy po generale Iwanie Neratowie w miejscowo\u015bci Popowka w guberni kaza\u0144skiej. I w\u0142a\u015bnie tam pozna\u0142 swoj\u0105 przysz\u0142\u0105 \u017con\u0119 \u2014 m\u0142odsz\u0105 c\u00f3rk\u0119 genera\u0142a, Elizawet\u0119, z kt\u00f3r\u0105 o\u017ceni\u0142 si\u0119 w listopadzie 1860 roku. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo doczeka\u0142o si\u0119 czworga dzieci: syna Adama oraz c\u00f3rek Sar\u0119, Natali\u0119 i Lidi\u0119. Po \u015bmierci si\u00f3str Nikanora, r\u00f3wnie\u017c z powodu suchot, on i jego \u017cona musieli dodatkowo wychowywa\u0107 sze\u015bcioro osieroconych siostrze\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Mimo pewnych trudno\u015bci, \u017cycie zdawa\u0142o si\u0119 wreszcie uk\u0142ada\u0107. Przez kolejne trzy i p\u00f3\u0142 roku \u2014 od lutego 1861 do pa\u017adziernika 1864 roku \u2014 Nikanor przebywa\u0142 na sta\u017cu zagranicznym, doskonal\u0105c swoj\u0105 wiedz\u0119 w dziedzinie patologii i terapii. Pocz\u0105tkowo wyjazd zosta\u0142 sfinansowany przez Uniwersytet Kaza\u0144ski dzi\u0119ki wsparciu kuratora szk\u00f3\u0142 ksi\u0119cia Paw\u0142a Wiaziemskiego, a po jego odwo\u0142aniu ze stanowiska dalsze kontakty Nikanora w Niemczech, w szczeg\u00f3lno\u015bci znajomo\u015b\u0107 z Miko\u0142ajem Pirogowem, umo\u017cliwi\u0142y mu uzyskanie nowego finansowania na kolejne dwa lata. By\u0142 to niezwykle owocny okres jego dzia\u0142alno\u015bci. Chrzonszczewski studiowa\u0142 metodologi\u0119 bada\u0144 naukowych w dziedzinie fizjologii i histologii w laboratoriach najwybitniejszych niemieckich uczonych. Wsp\u00f3lnie z nimi po\u0142o\u017cy\u0142 podwaliny pod wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 wiedz\u0119 z zakresu anatomii, fizjologii i patologii og\u00f3lnej.<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3g\u0142 pozosta\u0107 w Niemczech i kontynuowa\u0107 prac\u0119 naukow\u0105, jednak zdecydowa\u0142 si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do ojczyzny, by naucza\u0107 student\u00f3w i rozwija\u0107 nauk\u0119. W 1865 roku Chrzonszczewski zosta\u0142 mianowany privatdozentem higieny i rozpocz\u0105\u0142 wyk\u0142ady z patologii og\u00f3lnej, histologii, embriologii, anatomii por\u00f3wnawczej, toksykologii i medycyny s\u0105dowej na Uniwersytecie w Charkowie. W 1866 roku za\u0142o\u017cy\u0142 laboratorium histologiczne, a w ci\u0105gu nast\u0119pnych trzech lat opublikowa\u0142 18 prac naukowo-badawczych w najlepszych niemieckich czasopismach naukowych. W 1867 roku zosta\u0142 profesorem Uniwersytetu Charkowskiego. W 1868 roku Chrzonszczewski kandydowa\u0142 na stanowisko profesora zwyczajnego tego\u017c uniwersytetu, lecz wi\u0119kszo\u015b\u0107 profesor\u00f3w, nie mog\u0105c sprosta\u0107 jego konkurencji, wypowiedzia\u0142a si\u0119 przeciwko jego kandydaturze. W\u00f3wczas postanowi\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 swoj\u0105 aplikacj\u0119 na analogiczne stanowisko w Kijowie. Jako wyk\u0142adowca cieszy\u0142 si\u0119 ogromn\u0105 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d student\u00f3w. W dniu jego wyjazdu do Kijowa, w dow\u00f3d wielkiego szacunku, studenci odprowadzili go a\u017c na stacj\u0119 kolejow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Kij\u00f3w, rok 1868.Nikanor Chrzonszczewski, maj\u0105cy w\u00f3wczas 32 lata, zostaje wybrany profesorem zwyczajnym oraz kierownikiem wakuj\u0105cej katedry patologii og\u00f3lnej na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Kijowskiego. Jednak wszystkie jego p\u00f3\u017aniejsze osi\u0105gni\u0119cia mia\u0142y miejsce nie dzi\u0119ki sprzyjaj\u0105cym okoliczno\u015bciom, lecz wbrew nim. Musia\u0142 praktycznie samodzielnie prowadzi\u0107 zar\u00f3wno dzia\u0142alno\u015b\u0107 naukow\u0105, jak i dydaktyczn\u0105 w ramach katedry. Administracja uparcie odmawia\u0142a przyznania mu jakichkolwiek etat\u00f3w poza jednym \u2014 laboranta-sprz\u0105tacza. Przez prawie osiem lat pracy na Uniwersytecie Kijowskim wspiera\u0142 go doktor Afanasjew, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 badania nad naczyniami limfatycznymi i jednocze\u015bnie pracowa\u0142 jako lekarz w Kijowskim Szpitalu Wojskowym. Niestety, w styczniu 1878 roku zmar\u0142 nagle na tyfus. Po jego \u015bmierci Chrzonszczewski, w dow\u00f3d wdzi\u0119czno\u015bci, za\u0142o\u017cy\u0142 fundusz stypendialny, z kt\u00f3rego m\u00f3g\u0142 korzysta\u0107 ka\u017cdy student Wydzia\u0142u Lekarskiego prowadz\u0105cy badania w dziedzinie patologii. Pierwszym stypendyst\u0105 zosta\u0142 student Fiodor \u0141omi\u0144ski, kt\u00f3ry z czasem sam zosta\u0142 profesorem katedry histologii na Wydziale Lekarskim. Pozostawszy sam, bez asystenta, Chrzonszczewski nadal wyk\u0142ada\u0142 dla setek student\u00f3w, dokonywa\u0142 odkry\u0107 naukowych na \u015bwiatowym poziomie i prowadzi\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatow\u0105 w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Kijowa. Ale o tym \u2014 nieco p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Plakat pierwszego wyk\u0142adu \u201eCzyta\u0144 Ludowych\u201d<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jego wytrwa\u0142a praca, mimo nieustannych przeszk\u00f3d, w ko\u0144cu zosta\u0142a zauwa\u017cona. W 1869 roku Nikanor Chrzonszczewski na ca\u0142e trzy lata obejmuje stanowisko dziekana Wydzia\u0142u Lekarskiego, a tak\u017ce zostaje wybrany prezesem Towarzystwa Lekarzy Kijowskich. To dodaje profesorowi skrzyde\u0142. Ma kilka marze\u0144 \u2014 a pierwszym z nich jest stworzenie o\u015brodka bezp\u0142atnej pomocy medycznej.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Plakat wyk\u0142adu o korzy\u015bciach wina<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Z jego inicjatywy powstaje pierwszy w Kijowie szpital dla chorych, kt\u00f3rzy mog\u0105 chodzi\u0107, czyli pierwsza poliklinika w Kijowie, otwarta 1 listopada 1870 roku na rogu ulic W\u0142odzimierskiej i Szulawskiej. W plac\u00f3wce tej na zasadach wolontariatu pracowali wyk\u0142adowcy wydzia\u0142u: Wo\u0142odymyr Bec, Jewhen Afanasjew, Ludwik Gorecki, Niko\u0142aj Sk\u0142ifosowski, O\u0142eksij Szklariewski, Karl Tritszelt i inni \u2014 wszyscy szczerze przestrzegali zasad przysi\u0119gi Hipokratesa. Pacjent\u00f3w z chorobami p\u0142uc przyjmowa\u0142 tam osobi\u015bcie profesor Chrzonszczewski.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Broszura o szkodliwo\u015bci palenia<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Drugim wa\u017cnym przedsi\u0119wzi\u0119ciem, kt\u00f3re uda\u0142o mu si\u0119 zrealizowa\u0107 mimo powa\u017cnych trudno\u015bci i surowej cenzury, by\u0142o upowszechnianie wiedzy medycznej w\u015br\u00f3d ludno\u015bci. Zaproponowa\u0142 Towarzystwu Lekarzy Kijowskich organizowanie publicznych wyk\u0142ad\u00f3w medycznych i zwr\u00f3cenie si\u0119 do kijowskiego gubernatora oraz kuratora okr\u0119gu szkolnego o zgod\u0119 na takie inicjatywy. 26 grudnia 1886 roku w sali g\u0142\u00f3wnej Domu Kontraktowego na Podolu profesor Chrzonszczewski wyg\u0142osi\u0142 pierwszy wyk\u0142ad zatytu\u0142owany \u00abO szkodliwo\u015bci pija\u0144stwa dla zdrowia<\/em>\u00bb<\/em>. Ka\u017cde zdanie jego wyst\u0105pienia musia\u0142o by\u0107 wcze\u015bniej zatwierdzone przez cenzora, a podczas samego odczytu profesor by\u0142 zobowi\u0105zany \u015bci\u015ble trzyma\u0107 si\u0119 tekstu, podczas gdy urz\u0119dowy przedstawiciel skrupulatnie por\u00f3wnywa\u0142 jego s\u0142owa z oficjalnym egzemplarzem.<\/p>\n\n\n\n

Poniewa\u017c nie istnia\u0142o specjalne pomieszczenie do organizowania wyk\u0142ad\u00f3w, trzeba je by\u0142o prowadzi\u0107 w r\u00f3\u017cnych miejscach. Z czasem profesora wspar\u0142a Rada Miejska, kt\u00f3ra pozwoli\u0142a Komisji Odczyt\u00f3w Medycznych korzysta\u0107 ze swojego budynku, przyzna\u0142a 150 rubli na wyposa\u017cenie sali wyk\u0142adowej w dolnej cz\u0119\u015bci gmachu przy Chreszczatyku oraz udziela\u0142a corocznej pomocy finansowej w wysoko\u015bci 300 rubli. By\u0142o to jednak jedynie rozwi\u0105zanie tymczasowe \u2014 potrzebna by\u0142a przestronna, specjalnie przystosowana sala. Do jej stworzenia potrzebne by\u0142y znaczne \u015brodki i mecenasi. Dzi\u0119ki niez\u0142omnej energii i determinacji profesora Chrzonszczewskiego uda\u0142o si\u0119 ten cel osi\u0105gn\u0105\u0107: 8 pa\u017adziernika 1895 roku otwarto \u00abLudow\u0105 Audytori\u0119\u00bb, wzniesion\u0105 przy ulicy Bulwarno-Kudriawskiej 26.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Wsp\u00f3\u0142czesny wygl\u0105d \u201eAudytorium Ludowego\u201d przy ulicy Bulwarno-Kudriawskiej 26 w Kijowie.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Dzi\u015b to miejsce znajduje si\u0119 w samym sercu miasta, lecz w\u00f3wczas le\u017ca\u0142o na jego obrze\u017cach, w pobli\u017cu dzielnic robotniczych. Wyb\u00f3r lokalizacji by\u0142 ca\u0142kowicie \u015bwiadomy \u2014 w\u0142a\u015bnie tutaj mieszkali ludzie, kt\u00f3rzy mieli najtrudniejszy dost\u0119p do edukacji, a profesor pragn\u0105\u0142 da\u0107 im mo\u017cliwo\u015b\u0107 zdobycia praktycznej wiedzy. Wyk\u0142ady odbywa\u0142y si\u0119 w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119, a tylko w ci\u0105gu pierwszych trzech lat zorganizowano 64 spotkania, z czego 24 poprowadzi\u0142 sam profesor Chrzonszczewski. Tematyka obejmowa\u0142a najwa\u017cniejsze zagadnienia medycyny: choroby zaka\u017ane, zasady higieny, szkodliwo\u015b\u0107 alkoholu i palenia tytoniu. Dla lepszego zilustrowania tre\u015bci wykorzystywano w\u00f3wczas nowo\u015b\u0107 techniczn\u0105 \u2014 diapozytywy (slajdy). W swoim raporcie dla Komisji Ludowych Wyk\u0142ad\u00f3w Medycznych Nikanor Chrzonszczewski podkre\u015bla\u0142: \u00abLudowe wyk\u0142ady medyczne, prowadzone wsz\u0119dzie i co niedziel\u0119, s\u0105 obowi\u0105zkowym, rozumnym, praktycznym i tanim sposobem poprawy zdrowia spo\u0142ecze\u0144stwa\u00bb.<\/p>\n\n\n\n

Wyk\u0142ady cieszy\u0142y si\u0119 ogromn\u0105 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Kijowa. Do 1895 roku uczestniczy\u0142o w nich oko\u0142o 43 tysi\u0119cy os\u00f3b. Wst\u0119p by\u0142 p\u0142atny: miejsce w pierwszym rz\u0119dzie kosztowa\u0142o 40 kopiejek, w drugim \u2014 20, w trzecim i czwartym \u2014 po 10 kopiejek. Dla najubo\u017cszych przewidziano bilety po 5 kopiejek, a tych, kt\u00f3rzy nie mieli pieni\u0119dzy wcale, i tak wpuszczano. Doch\u00f3d z bilet\u00f3w oraz z koncert\u00f3w dobroczynnych przeznaczano na wydawanie broszur z poradami medycznymi, kt\u00f3re nast\u0119pnie bezp\u0142atnie rozprowadzano w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Kijowa.<\/p>\n\n\n\n

Tematy wyk\u0142ad\u00f3w i broszur Nikanora Chrzonszczewskiego:<\/p>\n\n\n\n