Silne wspólnoty zaczynają się od dialogu

Każda wspólnota ma własną historię, doświadczenia, tradycje i wyzwania. Co jednak pomaga jej się rozwijać? I co dzieje się, gdy ludzie, którzy od lat tworzą własne organizacje oraz projekty edukacyjne, kulturalne i społeczne, dostają szansę, by się poznać, wysłuchać nawzajem i zobaczyć, jak wiele ich łączy? Właśnie temu poświęcona była międzynarodowa konferencja „Razem dla lepszego jutra: dobre praktyki, współpraca i silne wspólnoty w europejskiej Ukrainie”. Odbyła się 22–24 października w Użhorodzie i łączyła perspektywę naukową z praktyczną.

Przez trzy dni Użhorod gościł około stu uczestników z siedmiu krajów. Przedstawiciele jedenastu wspólnot narodowych, organizacji pozarządowych i charytatywnych, uniwersytetów, szkół, mediów, środowiska naukowego, placówek dyplomatycznych i instytucji państwowych przywieźli ze sobą różne doświadczenia, ale łączyło ich zainteresowanie rozwojem aktywnych wspólnot i społeczeństwa obywatelskiego.

Byłam jedną z uczestniczek spotkania i częściowo pomagałam też w jego organizacji — przede wszystkim pomagając w kontaktach i służąc radą. Często biorę udział w polsko-ukraińskich wydarzeniach, bo sama należę do polskiej wspólnoty i reprezentuję ją w różnych inicjatywach. Tym razem miałam okazję bliżej poznać przedstawicieli innych wspólnot narodowych Ukrainy, dowiedzieć się więcej o ich działalności, doświadczeniach i wyzwaniach. Tak szerokie spotkania, podczas których można zobaczyć różnorodność wspólnot nie tylko z perspektywy własnego środowiska, nie zdarzają się zbyt często w mojej działalności zawodowej i społecznej.

Pierwszą rzeczą, którą chciałabym podkreślić, jest atmosfera konferencji. Nie było to kolejne formalne spotkanie przedstawicieli różnych organizacji ani konferencja, po której zostają jedynie zdjęcia i certyfikaty. Uczestnicy naprawdę się słuchali, zadawali pytania, poznawali się i kontynuowali rozmowy. Program był tak intensywny, że nawet po zakończeniu części oficjalnej ludzie nie spieszyli się, by się rozejść. Moim zdaniem to jedna z najlepszych oznak, że spotkanie się udało.

Inicjator konferencji Wito Nadaszkiewicz już na początku ujął jej zamysł z humorem: „Zwykle to, co najciekawsze na konferencjach, dzieje się w kuluarach. My chcieliśmy, żeby równie ciekawie było podczas samego programu”. I rzeczywiście — ten cel udało się osiągnąć.

Wyjść poza własną wspólnotę

Wspólnoty narodowe często postrzega się przede wszystkim przez pryzmat zachowania języka, kultury i tradycji. To ważna część ich życia, ale nie całość. Współczesne wspólnoty tworzą instytucje edukacyjne, rozwijają usługi społeczne, wspierają ludzi w trudnych sytuacjach, bronią praw, pozyskują środki, pracują z młodzieżą, odpowiadają na wyzwania wojny i aktywnie uczestniczą w życiu lokalnych społeczności i całego kraju.

Dlatego warto widzieć w nich nie odizolowane grupy, lecz pełnoprawną część społeczeństwa obywatelskiego. Ta myśl przewijała się przez cały program konferencji.

Redaktor, publicysta Konstantyn Czawaga zwrócił uwagę, że czasem wciąż myślimy kategoriami przeszłości, kiedy wspólnoty narodowe miały własne szkoły, stowarzyszenia, prasę i własne zaplecze instytucjonalne. Tymczasem współczesne życie wygląda inaczej. Przedstawiciele różnych wspólnot pracują w tych samych instytucjach, studiują na tych samych uniwersytetach, prowadzą firmy, działają społecznie i angażują się w wolontariat. Nie oznacza to rezygnacji z własnej tożsamości. Dbanie o kulturę może zupełnie naturalnie iść w parze z aktywnym udziałem w życiu społecznym.

Właśnie na tę szerszą perspektywę organizatorzy chcieli zwrócić uwagę uczestników. Rozmawiano nie tylko o tożsamości, ale także o doświadczeniach organizacji pozarządowych i charytatywnych, które pomagają ludziom się samoorganizować, prowadzić projekty, pozyskiwać wsparcie i reprezentować interesy swoich wspólnot.

Doświadczenia takich organizacji mogą być cenne także poza wspólnotami, z których wyrosły — dla innych inicjatyw społecznych, społeczności lokalnych i całego społeczeństwa.

Za dobrymi praktykami stoją ludzie

Jedną z najcenniejszych części konferencji były prezentacje konkretnych projektów i instytucji. Różniły się skalą, obszarem działania i modelem organizacyjnym, ale właśnie dzięki temu wymiana doświadczeń była szczególnie ciekawa.

Jednym z prezentowanych przykładów był Zakarpacki Węgierski Uniwersytet im. Ferenca Rakoczego II w Berehowie. Jego historia pokazuje, jak wspólnota narodowa może stworzyć i rozwijać silną instytucję edukacyjną, kształcić specjalistów, dbać o język i kulturę, a zarazem pozostawać częścią przestrzeni edukacyjnej Ukrainy.

Innym przykładem systemowego działania jest sieć żydowskich organizacji pomocy społecznej „Hesed”, która od wielu lat wspiera osoby starsze i inne grupy wymagające szczególnego wsparcia. To doświadczenie pokazujące, jak troska o ludzi może przybrać formę profesjonalnie zorganizowanego systemu wsparcia społecznego.

Można było też bliżej poznać media społeczne, w tym „Radio Lwów”, które łączy działalność dziennikarską z projektami edukacyjnymi i kulturalnymi, między innymi Szkołą Młodego Dziennikarza.

Szczególną uwagę zwrócił „Hub Kultury Południe”. To przykład tego, jak społeczności zmuszone przez wojnę do przesiedlenia, nawet po utracie dotychczasowego otoczenia, potrafią na nowo organizować wspólne działania, wspierać się nawzajem, pielęgnować tradycje i angażować się w życie społeczne oraz wolontariat.

Zaprezentowano również inicjatywy służące ochronie dziedzictwa historycznego: badania genealogiczne, odtwarzanie historii rodzinnych, prywatne muzea i skanseny. Niektóre z nich pomagają ukraińskim miastom i wsiom odnawiać więzi z ludźmi, których rodziny wywodzą się z tych miejsc, ale dziś mieszkają za granicą.

Ważnym odkryciem dla wielu była działalność romskich organizacji pozarządowych. Mówiono o wsparciu osób dotkniętych wojną, rozwijaniu kompetencji liderskich wśród młodzieży, działaniach na rzecz praw Romów oraz zwracaniu uwagi społeczności międzynarodowej na potrzeby romskich wspólnot. Prezes organizacji „Głos Romni” Anżelika Biełowa wzięła udział w dyskusji o sytuacji wspólnot narodowych w czasie wojny i w kontekście integracji europejskiej.

Zestawienie tak różnych przykładów pozwoliło zobaczyć, jak szeroka i różnorodna jest działalność wspólnot narodowych oraz jak wiele jej obszarów często pozostaje poza naszą uwagą. Jeden z komentarzy uczestników bardzo trafnie oddaje to wrażenie: „Każde wystąpienie było dla mnie odkryciem, przynosiło nowe pomysły i poszerzało moje spojrzenie na życie mniejszości narodowych — na to, co wcześniej pozostawało poza moją uwagą”.

Nie tylko o sukcesach

Co ważne, konferencja nie zamieniła się w serię opowieści o sukcesach. Uczestnicy mówili także o trudnych sprawach, które wymagają systemowych rozwiązań.

Jedną z nich jest polityczna reprezentacja wspólnot narodowych. Udział w gremiach doradczych jest ważny, ale nie powinien zastępować rzeczywistego wpływu na podejmowanie decyzji. Mówiono o potrzebie szerszego udziału przedstawicieli wspólnot w samorządzie, życiu politycznym i kształtowaniu polityki państwa.

Równie aktualny był temat edukacji: dostęp szkół do wykwalifikowanych nauczycieli, kształcenie nowych kadr, zachowanie możliwości nauki w językach ojczystych oraz rozwój instytucji edukacyjnych.

Osobno rozmawiano o działaniach rzeczniczych, ochronie praw i interesów ludzi oraz wspólnot, dezinformacji, przymusowych przesiedleniach wskutek wojny, zachowaniu tożsamości kulturowej i udziale organizacji pozarządowych w odbudowie Ukrainy.

Do rozmowy włączyli się przedstawiciel Państwowej Służby Ukrainy ds. Etnopolityki i Wolności Sumienia Wiktor Kowrej, ekspertka OBWE Ludmyła Tymoszczuk, przedstawiciele samorządów, placówek dyplomatycznych i innych instytucji. Uczestnicy mogli więc poznać także stanowiska przedstawicieli instytucji międzynarodowych i państwowych.

Szczególnym punktem programu była dyskusja konsulów Polski i Rumunii, którą prowadził prof. Andrzej Bonusiak. Rozmawiano o relacjach państw ze wspólnotami narodowymi i rodakami za granicą, wsparciu edukacji i kultury, możliwościach działania placówek dyplomatycznych oraz nowych wyzwaniach, które przyniosła pełnoskalowa wojna. Temat kontynuowano podczas wizyty w Konsulacie Generalnym Węgier w Użhorodzie.

Oczywiście wszystkich tych problemów nie da się rozwiązać w trzy dni. Ale możliwość zestawienia różnych punktów widzenia, zapoznania się z doświadczeniami innych krajów i spotkania ludzi, którzy już pracują nad konkretnymi rozwiązaniami, pomaga lepiej zrozumieć wspólne wyzwania i możliwości współpracy.

Dziesięć sakur i znacznie więcej niż symbol

Jednym z wydarzeń konferencji, które najbardziej zapadły w pamięć, była akcja „Ogród Narodów”. 23 października na Nabrzeżu Prawosławnym w Użhorodzie przedstawiciele różnych wspólnot narodowych wspólnie posadzili dziesięć sakur.

Był to prezent dla miasta, a zarazem symboliczne dopełnienie głównej idei spotkania: różne kultury mogą rozwijać się obok siebie, zachowując własną odrębność.

Podoba mi się ta metafora. Nie trzeba przecież być takimi samymi, żeby znaleźć wspólny język, pracować razem i być częścią tego samego społeczeństwa.

Co ciekawe, akcja już stała się impulsem do kolejnych pomysłów. Uczestnicy ankiety zaproponowali, aby włączyć „Ogród Narodów” do tras turystycznych po Użhorodzie, opowiadać o nim w innych miastach i ustawić tablicę informacyjną wyjaśniającą, które wspólnoty posadziły drzewa. Są więc powody, by mieć nadzieję, że ogród stanie się nie tylko pamiątką po konferencji, lecz także stałym punktem, dzięki któremu można poznawać kulturową różnorodność miasta.

Najlepszy rezultat? To, co wydarzy się dalej

Po zakończeniu konferencji organizatorzy zebrali opinie uczestników. Wstępne wyniki ankiety pokazały, że 82 proc. z nich najwyżej oceniło zgodność wydarzenia ze swoimi oczekiwaniami. 83 proc. wskazało nowe znajomości i kontakty wśród najcenniejszych rezultatów, 72 proc. doceniło możliwości nawiązania partnerstw, a 56 proc. poinformowało już o konkretnych ustaleniach dotyczących dalszej współpracy. 89 proc. jest zainteresowanych udziałem w kolejnej konferencji stacjonarnej.

Wyniki pokazują, że uczestnicy dostrzegli praktyczną wartość spotkania: nowe kontakty, nowe możliwości dla własnych organizacji i perspektywy wspólnych inicjatyw.

Wśród obszarów, w których uczestnicy chcieliby współpracować, najczęściej wymieniano wspólne wnioski grantowe oraz partnerstwa międzynarodowe i transgraniczne. Zainteresowanie budzą także projekty edukacyjne, inicjatywy kulturalne i ochrona dziedzictwa.

Jeden z uczestników nazwał konferencję „idealną równowagą między zdobywaniem informacji a networkingiem”. Myślę, że to bardzo trafne określenie. Liczy się przecież nie tylko zdobywanie nowej wiedzy, ale też czas na rozmowę, poznawanie ludzi i szukanie tego, co nas łączy.

Jednocześnie uczestnicy widzą potrzebę utrzymania kontaktu między kolejnymi konferencjami: poprzez tematyczne grupy robocze, wzajemne wizyty w organizacjach, wspólne projekty i wymianę informacji o możliwościach. To właśnie te propozycje mogą stać się kolejnym krokiem po spotkaniu w Użhorodzie.

Konferencja była inicjatywą Wito Nadaszkiewicza oraz Stowarzyszenia „Wspólna Sprawa”. Wsparły ją fundacja Poland Helps i Kredobank, a również Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej we Lwowie. Wsparcia organizacyjnego udzieliły fundacja charytatywna „Beri” oraz inicjatywa LLB, a partnerami medialnymi były Polskie Towarzystwo Radiowe „Radio Lwów” oraz U.P.M.P. — Ukraińsko-Polska Platforma Medialna. Ważną rolę w przygotowaniu i merytorycznym kształcie wydarzenia odegrały Rada Naukowa, w skład której weszło ośmioro badaczy, oraz zespół organizacyjny.

W ciągu trzech dni odbyły się 43 wystąpienia i siedem paneli dyskusyjnych, a uczestnicy reprezentowali jedenaście wspólnot narodowych i siedem krajów. To 28 godzin intensywnego programu i ponad 2500 osobogodzin rozmów oraz wymiany doświadczeń.

Z Użhorodu wróciłam z przekonaniem, że takie spotkania są naprawdę potrzebne. Szczególnie teraz, kiedy wojna zmusza każdego z nas do skupienia się na własnych problemach i codziennych wyzwaniach. Ważne, by znajdować na to czas i okazję — wychodzić poza własne środowisko, poznawać doświadczenia innych, dowiadywać się o ich inicjatywach i szukać tego, co można zrobić razem.

Przez te trzy dni w Użhorodzie nawiązano wiele nowych znajomości i odbyto wiele rozmów. Teraz najważniejsze, by miały ciąg dalszy: w postaci wzajemnych wizyt, nowych partnerstw, wspólnych projektów i inicjatyw. To właśnie po tym będzie można ocenić, jak udane było to wydarzenie.